چهاردهمین عصرانه بارانی با موضوع واکاوی خطاهای شناختی در دوران انتخاب رشته با حضور دکتر مهدی وجدانی و استاد سیدمجتبی هاشمی
چهاردهمین نشست مجازی «عصرانه بارانی» با عنوان «این رشته سر دراز دارد؛ چطور در انتخاب رشته گرفتار کلیشهها، فشارها و تصمیمهای اشتباه نشویم؟» روز جمعه ۳ مهرماه ۱۴۰۵ با حضور جمعی از والدین و دانشآموزان دبیرستانی برگزار شد. در این نشست، دکتر مهدی وجدانی، عضو هیئت علمی گروه مشاوره دانشگاه علامه طباطبایی و متخصص مشاوره مدرسه و هدایت تحصیلی، با همراهی استاد سید مجتبی هاشمی، مشاور تربیتی و علمی مدرسه و کارشناس ارشد فلسفه تعلیم و تربیت، به بررسی ابعاد تربیتی و شناختی انتخاب رشته پرداختند.
در این نشست تأکید شد که انتخاب رشته را نمیتوان صرفاً به انتخاب میان چند رشته دانشگاهی یا بررسی شانس قبولی در دانشگاه محدود کرد. انتخاب رشته در واقع یکی از موقعیتهای مهم تصمیمگیری برای نوجوان است؛ موقعیتی که در آن مجموعهای از عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و فرهنگی بر ذهن و انتخاب او اثر میگذارند. از همین رو، پیش از آنکه پرسش «کدام رشته را انتخاب کنیم؟» مطرح شود، لازم است به پرسشهای بنیادیتری همچون «چقدر خودمان را میشناسیم؟»، «بر چه اساسی تصمیم میگیریم؟» و «چقدر مسئولیت انتخاب خود را میپذیریم؟» توجه شود.
در ادامه، موضوع «انتخابگری نوجوان» و نقش خانواده در این فرآیند مورد توجه قرار گرفت. انتخاب رشته میتواند فرصتی برای تمرین مسئولیتپذیری نوجوان باشد و به او کمک کند تا نتیجه تصمیمهای خود را بپذیرد و نسبت به آیندهای که برای خود ترسیم میکند احساس مسئولیت بیشتری داشته باشد. در مقابل، زمانی که خانواده به جای فرزند تصمیم میگیرد یا خواستههای خود را به عنوان انتخاب مطلوب به او تحمیل میکند، ممکن است فرآیند انتخاب از یک تجربه تربیتی به موقعیتی برای تعارض میان والدین و فرزند تبدیل شود.
در این بخش همچنین بر اهمیت شناخت خود و توجه به توانمندیها، استعدادها و ویژگیهای فردی تأکید شد. انتخاب رشته قرار نیست صرفاً پاسخی به این پرسش باشد که «کدام رشته بهتر است؟»؛ بلکه لازم است نوجوان ابتدا تصویری واقعبینانه از خود داشته باشد و سپس میان این شناخت و مسیر تحصیلی و شغلی پیشرو ارتباط برقرار کند. بر همین اساس، توجه افراطی به یک رشته یا شغل خاص بدون شناخت فرد از تواناییها و علایق خود، میتواند زمینهساز انتخابی شود که در ادامه با دشواریهای بیشتری همراه خواهد شد.
بخش اصلی نشست به بررسی خطاهای شناختی مؤثر بر تصمیمگیری در دوران انتخاب رشته اختصاص داشت. در این بخش تلاش شد نشان داده شود که بسیاری از انتخابهای ظاهراً منطقی، ممکن است تحت تأثیر پیشفرضها، فشارهای اجتماعی، تصورات رایج و الگوهای ذهنی نادرست شکل گرفته باشند. دکتر وجدانی از منظر علمی به چرایی شکلگیری این خطاها پرداخت و استاد سید مجتبی هاشمی نیز با تکیه بر تجربه سالهای حضور در مدرسه و مواجهه با دانشآموزان و خانوادهها، نمونههایی از موقعیتهای واقعی این تصمیمگیریها را مطرح کرد.
در بخش دیگری از بحث، انتخاب رشته بر اساس شغل یا رشته خانوادگی و همچنین تحقق آرزوهای والدین مورد بررسی قرار گرفت. از این منظر، خانواده میتواند در فرآیند تصمیمگیری حضور مؤثر داشته باشد، اما حضور مؤثر لزوماً به معنای تصمیمگیری به جای فرزند نیست.
یا انتخاب صرفاً بر اساس درآمد نیز از دیگر موضوعات مطرحشده بود. درآمد و آینده اقتصادی طبیعتاً یکی از عوامل قابل توجه در تصمیمگیری است، اما اگر تنها معیار انتخاب قرار گیرد، ممکن است سایر مؤلفههای مهم مانند توانمندی، علاقه، ویژگیهای شخصیتی و تناسب فرد با مسیر انتخابشده نادیده گرفته شوند. در مقابل، انتخاب رشته صرفاً به دلیل آسانتر بودن آن نیز میتواند فرد را از توجه به مسیر مناسبتر برای رشد و توانمندیهایش دور کند.
در مجموع، گفتوگوی دو کارشناس نشان داد که مسئله انتخاب رشته، بیش از آنکه صرفاً یافتن «بهترین رشته» باشد، به چگونگی تصمیمگیری و کیفیت فرآیند انتخاب بازمیگردد. فرد باید خودش درباره تصمیم خود فکر کند و مسئولیت آن را بپذیرد و خانواده نیز به جای تحمیل مسیر، زمینه شناخت، گفتوگو و تصمیمگیری آگاهانه را برای او فراهم کند.
چهاردهمین عصرانه بارانی با تأکید بر این نکته به پایان رسید که انتخاب رشته میتواند یکی از موقعیتهای مهم تربیتی برای تمرین خودشناسی، استقلال، گفتوگو و مسئولیتپذیری نوجوان باشد؛ موقعیتی که اگر خانواده و نوجوان به جای گرفتار شدن در کلیشهها و فشارهای بیرونی، فرآیند تصمیمگیری را جدی بگیرند، میتواند فراتر از یک انتخاب دانشگاهی، به تجربهای برای شناخت بهتر خود و ساختن مسیر آینده تبدیل شود.